dziennik 2026-11-12 18:31

ostatnie wywiady :

Przemysław Bollin

Pani Krystyno, czy „idea jest najważniejsza”?

Nie, zależy jaka, wiele waży  sytuacja, czas, racje itd. itp., pytanie jest zbyt ogólne.

Jakie idee są najbardziej istotne dla pani?

Proszę pana nie jestem filozofem, jestem aktorką a przede wszystkim człowiekiem, staram się posługiwać rozumem, inteligencją życiową ale emocje, nie zaprzeczam, grają we mnie kapitalną rolę. Mimo to takie pojęcia jak prawda, sprawiedliwość, empatia, szacunek  do innych, dobro ogółu ( od 20 lat nie zapominam, że jestem szefowa dużej fundacji), prawa drugiego człowieka i jego suwerenność wszystko to ma dla mnie znaczenie.

Zaczynamy cytatem z Andrzeja Wajdy – bo też jakżeby inaczej zacząć rozmowę na Dzień Niepodległości, jak nie od myśli naczelnej człowieka, którego życie torowały myśli, idee, nawet tak odważne jak ta, o wybudowaniu Muzeum Manggha. Jakiego Wajdę pamięta pani najbardziej: reżysera, obywatela czy marzyciela?

Artystę, ze wszystkim co się z tym tytułem kojarzy. Gdybym miała szeregować wymienione przez pana określenia, wybrałabym obywatela jednak na pierwszym miejscu.

Rok Andrzeja Wajdy był okazją do ponownego spotkania z jego filmami, wieloma zrealizowanymi z pani udziałem. W ostatnich rozmowach często mówi pani o samotności, pamięci i przenikaniu się życia ze sztuką. To skojarzenie prowadzi mnie do „Tataraku”. Co dziś pamięta pani z tamtej pracy?

Nadzwyczajnie się cieszę z tego roku Wajdy, tych spotkań, przede wszystkim przypomnienia wszystkiego co stworzył, rozmów, debat, nadawania szkołom jego imienia itd. W wielu tych uroczystościach uczestniczyłam i za każdym razem to było wzruszające, szczególnie przy spotkaniach z młodzieżą. Po latach rządów PIS, podczas których Andrzej  Wajda i Jego dzieła były skutecznie wymazywane, nieemitowane, nieprzypominane, urosło całe pokolenie które nie zna jego twórczości. A odpowiadając na pytanie, pamięć, samotność, odchodzenie, śmierć, to co pa nas zostanie, te myśli towarzyszą każdemu, a tym którzy są w okolicach mojego wieku, na pewno. Jestem z pokolenia w zasadzie szczęśliwego, bez wojen, z 30 latami wolności po 1989 roku, ale ze z tak wieloma ważnymi, kochanymi, niezbędnymi, lubianymi musiałam się  rozstać, żegnać ich, tęsknić za nimi, odczuwać ich brak, żeby nie myśleć o  końcu. „Tatarak” był dla mnie i Andrzeja ważnym filmem, ważnym wyznaniem i oczywiście świadectwem pamięci i chęcią jej utrwalenia. Byłam i jestem Andrzejowi bardzo wdzięczna że tak zdecydował o filmie „Tatarak”, że wplótł w historię napisaną przez Iwaszkiewicza nasz osobisty temat.

Wiele pani najważniejszych ról, od Agnieszki z „Człowieka z marmuru” po bohaterki późniejszych filmów Wajdy, wiązało się z obywatelskim niepokojem i sprzeciwem wobec rzeczywistości. Na ile te role ukształtowały panią poza planem filmowym?

We wszystkich wypowiedziach podkreślam, że spotkanie z Andrzejem reżyserem, ale także człowiekiem, obywatelem, wielkim Polakiem w końcu, mnie ukształtowało, nie tylko jako aktorkę. Nauczył mnie odwagi, niepokoju, niezgody. Nauczył tego że artysta nie ma prawa milczeć, że ma obowiązek zawsze stawać w obronie wyższych wartości.

Często podkreśla pani bliski kontakt z młodymi aktorami Teatru Polonia i Och-Teatru. Jak oni rozumieją dziś zaangażowanie? Czy polityka jest dla nich ważną częścią rzeczywistości, czy raczej czymś, od czego chcą trzymać się z daleka?

Wie pan, ostatnie lata tak nas spolaryzowały, tak wiele razy doznałam zdumienia wobec poglądów nawet osób mi bliskich, że w teatrze, w pracy, staram się nie stawiać tych kwestii. Wszyscy wiedza jakie mam poglądy, widzą jaki repertuar wybieram, po jakiej jestem stronie, jeśli aktorom, także młodym to nie odpowiada, zwyczajnie nie zgłaszają się  do nas, do naszych teatrów. Czy dla młodych rzeczywistość jest ważna? na pewno tak tyle ,że z moich obserwacji, oni biją się z najprostszymi sprawami, bytowymi, zakochują się, rozwodzą, szukają mieszkań, chodzą na terapie ( to zdumiewające ilu z nich tego potrzebuje), a przede wszystkim jeszcze się budują, światopoglądowo, ich walka o życie trwa, biegną po ogień i po siebie z zgodzie ze sobą. Obserwuję ze wzruszeniem i troską te kolejne batalie o kariery, miłość czy byt. Wśród nich są także zapaleńcy, społecznicy, politycznie zaangażowani też, ale to nie jest powszechne.

Czy wśród nich są dziś ludzie gotowi ryzykować dla swoich przekonań tak, jak ryzykowała Agnieszka w „Człowieku z marmuru”?

O tak, młodzi reżyserzy, plastycy, poeci, pisarze, chcą wykrzyczeć światu co myślą, ale wielu z nich walczy nie o prawa, idee, racje, prawdę a o sztukę, o wolność w sztuce. O wolność w  sztuce dla sztuki a nie dla czegoś wyższego ważniejszego społecznie. Słowo „przekroczenie” w sztuce zdobyło ostatnio karierę. I dla „tego” ryzykują dużo.

A gdyby miała pani dziś najkrócej, jak to możliwe, zdefiniować zaangażowanie polityczne, jak brzmiałaby ta definicja?

Nie wiem. Trzeba być porządnym człowiekiem i myśleć o innych a nie tylko o sobie. Cynizm, którego żywiołowo nienawidzę i kłamstwo którym pogardzam, nie mogą mieć miejsca.

Rozmawiamy o definicjach, bo mam wrażenie, że żyjemy dziś w świecie coraz bardziej płynnych znaczeń. Także pamięci. Jakbyśmy zapominali nie tylko historię, ale i doświadczenia, które jeszcze niedawno wydawały się oczywiste. Do tych pytań wraca pani w spektaklu „Koniec czerwonego człowieka”.

Ten spektakl, ta praca, jest dla mnie i dla aktorów w tym grających, także wydaje się dla publiczności, bardzo ważna. Ten spektakl ma znaczenie. To przypomnienie, uświadomienie, ostrzeżenie, wspomnienie. Mnie on boli i jestem z niego dumna.

W programie spektaklu Jerzy Czech wspomina własne doświadczenie pierestrojki: głasnost, kryzys gospodarczy, ograniczenia sprzedaży alkoholu, nadzieje i rozczarowania związane z reformami. A co pani chciałaby dziś szczególnie przypomnieć Polakom o tamtym czasie?

Przeraża mnie jak już mówiłam cynizm nie mniej niż fanatyzm. A problemy moralne i światopoglądowe są dla mnie ważniejsze niż bytowe. To w spektaklu jest wyraźne mam wrażenie. To dziecko mówiące fanatycznie wiesze o poświeceniu życia dla ojczyzny, a potem popełnia samobójstwo po wysłuchaniu rozmów i zachowań starszych…

„Koniec czerwonego człowieka” gracie 11 listopada. To przypadek repertuarowy czy świadomy gest?

Świadomy, jeśli ktoś to zauważy.

Wojna w Ukrainie sprawiła, że historia Europy Wschodniej wróciła do centrum publicznej debaty. Czy odczuwa pani dziś lęk przed imperialnymi ambicjami Rosji?

Odczuwałam, odczuwam i zawsze będę odczuwać.

Czy ma pani poczucie, że Zachód zbyt szybko uwierzył, iż epoka imperialnych podbojów definitywnie się skończyła?

Nie wiem, mam wrażenie że zachód wciąż jest naiwny, i zbyt wygodny, doraźne niewygody i poświęcenia źle znosi. Jest samolubny i egocentryczny. Ale nie zapominajmy, że w tej chwili wszyscy mają problemy u siebie, wielkie problemy, społeczne, emigranckie, religijne. Mam uczucie jakbyśmy wszyscy, my w Europie, płynęli ale naprawdę chyboczącym się okrętem.

Polska, o której marzyło pani pokolenie w latach 70. i 80., jest dziś bliżej czy dalej od tamtych marzeń?

Pokomplikowało się. Wojna w Ukrainie zmieniła wiele, zmieniła horyzont. Nam chodziło o wolności  wszelkie teraz to jest walka o życie. Podobno Polska w dwudziestoleciu międzywojennym była tak podzielona i skłócona, dramatycznie, ale ten podział dzisiejszy, chaos, krzyk, kłamstwa, bezczelność jednych wobec niemego zdumienia drugich i przede wszystkim uczucie bezradności jest dojmujące. Demokracja dzielona z nie demokratami jest trudna. Boję się tzw. prawdziwych Polaków. Zawłaszczenia i wypaczenia wszystkich pojęć.

Skoro mówimy o Polsce, o której marzyło pani pokolenie, czym jest dziś dla pani niepodległość?

Ja chcę być w Europie, w grupie, w solidarności, we współodpowiedzialności. Nie mam wrażenia że będę wtedy mniej suwerenna u siebie.

A kiedy kończy się niepodległość?

Na razie czuję się zagrożona, zniewolona głupotą, szowinizmem, faszystowskimi poglądami i zrachowaniami, agresywną nietolerancyjnością, bezwzględnością części rodaków. Czuję się pogardzana, oszukiwana, ośmieszana i manipulowana przez prawą stronę.

W styczniu premiera „Oskarżonego” Jeffreya Archera. Co najbardziej zainteresowało panią w tej historii: polityczny skandal, proces sądowy czy los człowieka poddanego publicznemu osądowi?

Od dawna chciałam, żebyśmy w naszym repertuarze mieli „dramat sądowy”. Zawiłości prawa , niedoskonałość prawa, przepychanki prawne które obserwujemy każdego dnia sprawia, ze lud stoi ogłupiały, nie rozumie już z tego nic, a tu przecież chodzi o jego przyszłość. Mam uczucie , ze prawo działa tylko wtedy kiedy prawnicy są prawi. W naszej sztuce będą dwa zakończenia, to publiczność wybierze, kto jest winien.

Spektakl powstaje na podstawie „Dzienników więziennych”?

To historia prosta, ale śledzenie jak ta historia się zmienia w zależności od wypowiedzi oskarżyciela i obrońcy, po każdym z zeznań świadków, jest fascynujące. Tyle że tam jest ława przysięgłych, to oni decydują o winie a nie prawnicy. Tam wszyscy apelują do sumień osądzających.

Jeffrey Archer zmarł zaledwie kilka tygodni temu. Miał pojawić się na premierze w Warszawie?

Nie wiem, ale przed śmiercią pozwolił nam zamienić 6 z 14 ról na żeńskie, w oryginale, były to oprócz jednej  role męskie. Sędzią i oskarżycielem choćby, będą w mojej wersji kobiety .

Zapowiadacie państwo dramat sądowy z udziałem publiczności. Jaką rolę otrzymają widzowie?

To oni zdecydują kto jest winien. To oni osądzą. Będziemy mieli przygotowane dwa zakończenia.

Żyjemy w epoce natychmiastowych wyroków wydawanych przez media i opinię publiczną. Czy „Oskarżony” w zamierzeniu ma być wypowiedzią o współczesnej potrzebie osądzania innych?

Nie wiem, na pewno o względności tego co uważamy za prawdę. O manipulacji, o używaniu

 przepisów prawa do oskarżenia i obrony. Ale wracając do pytania, nie wątpliwie jest zbyt

dużo ludzi gotowych sądzić i oskarżać pochopnie i bez namysłu. Ja myślę że powinnyśmy

częściej myśleć o Złotej Zasadzie Etyki –  nie czyń drugiemu co tobie niemiłe, co w Ewangelii i

tradycji chrześcijańskiej brzmi – „ kochaj bliźniego swego jak siebie samego”, Nie umiemy , nie

mamy zwyczaju stawiać się też w sytuacji innych i starać się rozumieć co oni czują.

 

Czego najbardziej brakuje dziś w debacie publicznej: odwagi czy empatii?

Wielu rzeczy. Ja nie czuję się na siłach odpowiadać na tak trudne pytania. Wydaje się że odwagi w kłamstwie jest za dużo.

—————————————————–

Co Aleksander Bardini zobaczył w młodej Krystynie Jandzie, powierzając Pani rolę Maszy w „Trzech siostrach”?

Nie wiem, poza tym to było tak dawno! Żartem powiedział mi wtedy: „Ty się nadajesz na kochankę”, a Masza jest kochanką i złą żoną nudnego męża. Ale tak naprawdę byliśmy po prostu dobrym rokiem w szkole teatralnej. Bardini potrzebował młodych dziewczyn do obsady, dlatego oprócz mnie wybrał Joannę Szczepkowską i Ewę Ziętek. Blanka Szczepaniak, która grała Nataszę, studiowała na wyższym roku. Zaangażował nas, bo chciał zachować proporcje wiekowe zgodne z tekstem Czechowa.

Po debiucie w Teatrze Telewizji przyszedł czas na fabułę, czyli „Człowieka z marmuru”. Podobno do tamtego momentu nie przepadała Pani za kamerą – z wzajemnością. Czy ten film mógł mieć wpływ na to, że zaczęto Panią tak często zapraszać do Teatru Telewizji?

To raczej telewizyjne „Trzy siostry” były wspaniałym debiutem i trampoliną do kariery dla nas wszystkich. Spektakl został bardzo wysoko oceniony (później zaliczono go do tzw. Złotej Setki Teatru Telewizji), co z pewnością zaważyło na mojej późniejszej obecności w telewizji.

W PRL-u cenzura musiała się wtrącać także do Teatru Telewizji. Czy aktorzy też jakoś to odczuwali, czy głównie reżyser?

Tego nie wiem. W pewnym momencie miałam zakaz pojawiania się w mediach publicznych i dobrze o tym wiedziałam. Ktoś mi powiedział, że na jednym z posiedzeń w telewizji zdecydowano, że nie będę dopuszczana do występów. Stało się to w czasie, gdy na horyzoncie pojawił się film „Przesłuchanie”.  Po „Człowieku z marmuru” „ Człowieku z żelaza” „Wieczerniku” i kilku rolach w filmach tzw. moralnego niepokoju. Byłam twarzą kontestacji politycznej i społecznej.

W latach 90. przeszła Pani na drugą stronę i zaczęła reżyserować dla Teatru Telewizji. Co aktorka wiedziała o telewizyjnym reżyserowaniu, czego być może nie wiedziałby reżyser, który sam nigdy przed kamerą nie stał?

Przede wszystkim miałam praktykę. Zagrałam w Teatrze Telewizji około 80 ról, a wyreżyserowałam kilkanaście spektakli. A zaczęło się od planów realizacji dość drogiego filmu „ Pestka”, którego współproducentem miała być Telewizja Polska. Wówczas producent Paweł Rakowski postawił warunek: „Zrób najpierw dwa Teatry Telewizji” jako reżyser, popracuj z kamerą po drugiej stronie. Jako pierwsza powstała „Hedda Gabler”,  którą Jerzy Koenig uznał za jeden z najlepszych debiutów reżyserskich, jakie widział. Zrealizowałam jeszcze drugi spektakl, „ Cyd”  Corneillea, a potem rozpoczęły się zdjęcia do „Pestki”.

Czy są teksty, które szczególnie dobrze sprawdzają się w Teatrze Telewizji?

Po pierwsze, kocham telewizję. Po drugie, fascynują mnie możliwości warsztatowe, techniczne tego medium. Starałam się w pełni je wykorzystywać w moich spektaklach.

Sztukę „Porozmawiajmy o życiu i śmierci” zrealizowałam w taki sposób, że nie dałoby się tego zrobić w filmie. Wykorzystaliśmy dwa plany: jeden na rodzinne rozmowy, a drugi na drogę krzyżową, do której ruch sceniczny ułożyła Ewa Wycichowska ze swoim baletem.

Całość kręciliśmy na green screenie. Droga krzyżowa czasem znajdowała się na pierwszym planie, a czasem była w niego wkopiowana. Pozwalała na to właśnie technika telewizyjna.

Dodatkowo zebrałam motywy nieba z najsłynniejszych obrazów religijnych przedstawiających ukrzyżowanie Chrystusa i wkomponowaliśmy je w tło drogi krzyżowej. Komputery przetwarzały wtedy takie materiały miesiącami. Sam montaż i dopracowanie spektaklu również wymagały dużo czasu, bo technologia nie działała jeszcze tak szybko jak dziś. Wszystkie elementy trzeba było precyzyjnie nakładać.

Podobnie było ze „Związkiem otwartym” Daria Fo. Ten spektakl również można było zrealizować tylko dzięki technice telewizyjnej. Kręciliśmy bardzo długie 15 minutowe ujęcia, a ja później tak je montowałam, że nie było widać połączeń. Widz miał wrażenie, że całe przedstawienie powstało w jednym ujęciu.

„Biała bluzka” po latach doczekała się kolejnej realizacji telewizyjnej. Co czas zmienił w tej roli? Jak poprowadziła Panią tym razem Magda Umer?

Druga „Biała bluzka” była przeniesieniem spektaklu teatralnego, pierwsza realizacja była z założenia wersją stricte telewizyjną, odmienną od teatralnej i w naszej optyce  spektaklem historycznym. W moim wieku nie mogłam już np. śpiewać utworu „Komu weselne dzieci”. Magda Umer dokonała innej adaptacji książki Agnieszki Osieckiej i wybrała do ilustracji inne piosenki. Minęły lata, ja nie byłam już młodą niepozbieraną kobieta nie umiejącą żyć w Polsce stanu wojennego, byłam , jestem, bo wciąż to gram w teatarze, dojrzałą kobietą opowiadającą historię z perspektywy czasu i doświadczenia.

Zmienił się też temat przedstawienia. Pierwsza wersja opowiadała o młodej kobiecie, w której życiu wszystko jeszcze mogło się wydarzyć. Ta druga, przygotowana 25 lat później, mówi o czymś innym: o nieprzystosowaniu, o życiu w kraju, który wymaga pieczątek, wprowadza ograniczenia i nie daje wolności. W pierwszej wersji również pojawiał się ten ostatni temat, ale był pokazany z innej perspektywy.

Widzowie od lat kochają „Shirley Valentine”. Czy były próby przeniesienia tego monodramu do Teatru Telewizji?

Wielokrotnie, ale rozbija się to o prawa autorskie. Warner Bros. kupiło prawa do filmu i nie sprzedaje ich oddzielnie na telewizję – w filmowym świecie te pola eksploatacji są połączone.

Przy „Boskiej!” to był czysty cud i przypadek. Zadzwoniłam na Seszele do autora, który akurat był tam na wakacjach, a on rzucił: „Dobra, róbcie, podpiszę to”.

Dziś spektakle można oglądać w VOD, ale czy dostępność na żądanie nie odbiera Teatrowi Telewizji czegoś z dawnego czaru – wspólnego przeżywania poniedziałkowego wieczoru?

Dostępność spektakli na platformie jest bardzo ważna – nie każdy może zasiąść przed telewizorem w poniedziałkowy wieczór. A olśniewające spektakle sprzed lat są skarbami naszej kultury, powinny być dostępne, wszystkie! Zawsze i ciągle! Zasięg Teatru Telewizji jest duży, może być ogromny, spektakle nowe ale i wszystkie archiwalne! To teatr dla wszystkich, wile dzieł opartych na klasyce, wspaniałej literaturze. Wielcy reżyserzy, aktorzy, scenografowie, kosmobiolodzy, realizatorzy telewizyjni. To są skarby. Marzeniem jest , żeby móc sięgnąć po nie w każdej chwili.

Czyli Teatr Telewizji powinien iść za gustem widza? Czy jednak trochę go wyprzedzać?

Powinien być różnorodny, ale przede wszystkim dobry. Powinny być prezentowane wszystkie gatunki teatralne i nurty realizacyjne, wszystko co obiecuje jakość. To misja.  Są  ludzie, którzy oglądają Teatr Telewizji regularnie, niezależnie od tego, co jest w repertuarze. To mieszkańcy małych miejscowości: nauczyciele, przedstawiciele inteligencji, młodzież. Osoby, które na co dzień nie mają łatwego dostępu do żywej sceny. Dlatego trzeba pamiętać, że Teatr Telewizji pełni również funkcję edukacyjną: poszerza horyzonty, bawi i uczy miłości do teatru, ludzi, świata, pod warunkiem jednak, że nie zrazimy odbiorców zbytnią hermetycznością. No ale to nie ma nic wspólnego z gustem.

Na koniec pytanie o marzenia. Gdyby dostała Pani dziś jeden poniedziałkowy wieczór w TVP1 i całkowicie wolną rękę, co by Pani zrobiła?

Tak na gorąco? Teraz nie wiem, na pewno bym coś wymyśliła!